Mycobacterium có mặt ở khắp nơi trong môi trường và hệ sinh thái thủy sinh. Cũng thuộc giống vi khuẩn này là các loài có khả năng gây bệnh lao và bệnh phong, mặc dù những bệnh này không liên quan cụ thể đến hệ sinh thái biển và thủy sinh. Tuy nhiên, nhiều loài vi khuẩn khác gây ra hiện tượng nhiễm khuẩn ở người liên quan trực tiếp đến làm việc trong môi trường biển hoặc tiếp xúc với thủy sản không sử dụng trang bị bảo hộ.
Những hiện tượng nhiễm khuẩn này đặc biệt quan trọng đối với người nuôi thủy sản và những người xử lư, chế biến và chuẩn bị sản phẩm thủy sản. Những người làm việc trong những ngành khác có tiếp xúc với ao và bể nuôi cá cũng có thể gặp mối nguy này.
Thường xuyên tiếp xúc
M. marinum có lẽ là mầm bệnh phổ biến và được biết rơ nhất. Chúng gây ra những căn bệnh dễ lây lan và làm chết tôm cá, gây thiệt hại lớn.
Các loài khác liên quan đến nhiễm khuẩn ở người là M. chelonae, M. fortuitum và M. shottsi. Có thể phân biệt những loài vi khuẩn này trong pḥng thí nghiệm - điều này rất cần thiết để đưa ra cách điều trị tốt nhất, mặc dù dấu hiệu và đặc điểm của hiện tượng nhiễm khuẩn do các loài này gây ra khá giống nhau.
Những loài vi khuẩn này có thể gây ra bệnh “lao thủy sản” trong quần đàn tôm cá và thường gặp trên bề mặt ao, bể nuôi thủy sản, cả nước ngọt cũng như nước mặn, trong môi trường biển và nội đồng. Do vậy, chúng thường xuyên tiếp xúc với người.
Nhiễm khuẩn
Nhiễm Mycobacterium ở người có thể xảy ra qua vết sước trên cơ thể hoặc do tiếp xúc trực tiếp với tôm cá hoặc thủy sản có vỏ bị nhiễm bệnh, hoặc môi trường nước bị nhiễm vi khuẩn này. Những vết thương nhỏ do cạnh sắc ở vỏ tôm hoặc vây cá gây ra có thể là “địa điểm” lây nhiễm. Hầu hết hiện tượng nhiễm khuẩn dạng này đều bắt đầu từ chân và tay, nhất là bàn tay.
Do những mầm bệnh này thường là những vi khuẩn có tốc độ phát triển tương đối chậm nên hiện tượng nhiễm khuẩn thường có xu hướng diễn ra âm ỉ và chỉ trở nên rơ ràng sau một thời gian dài. Thời gian ủ bệnh từ khi lây nhiễm đến khi xuất hiện triệu chứng là 1-6 tuần.
Những dấu hiệu đầu tiên là những nốt đỏ ban đầu có kích thước nhỏ, sau lớn dần và có thể gây ra những mảng da đỏ. Những vùng da này sau đó có thể rỉ nước hoặc loét ra nhưng thường không gây đau đớn trừ khi xảy ra hiện tương nhiễm khuẩn thứ cấp - nhiễm các loại vi khuẩn khác. T́nh trạng nhiễm khuẩn này thường không lây lan.
Do thời gian ủ bệnh dài và bệnh tiến triển chậm, nên bệnh nhân có thể không đến cơ quan y tế trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. Rất nhiều hiện tượng nhiễm khuẩn cuối cùng sẽ tự lành, mặc dù quá tŕnh này có thể mất nhiều năm. Những triệu chứng liên quan như sốt, ớn lạnh và giảm cân thường không xuất hiện trong những trường hợp nhiễm khuẩn đơn giản.
Những bệnh nguy hiểm chỉ xuất hiện trong một số ít ca nhiễm khuẩn có khối u nhỏ và/hoặc vết thương bị loét lan rộng trên cánh tay hoặc chân bị nhiễm khuẩn dọc theo mạch bạch huyết. Hiện tượng này có xu hướng kéo dài và hiếm khi lành lại nếu không điều trị.
Đôi khi hiện tượng nhiễm khuẩn có thể lan vào cấu trúc mô ở sâu hơn, gây nhiễm khuẩn dây chằng, nang khớp nối hoặc xương; viêm cơ nhất là ở vai, khuỷu tay, khớp gối vv.... hoặc viêm khớp nhiễm trùng.
Hiện tượng nhiễm khuẩn lây lan rộng trên toàn cơ thể ít khi xảy ra, nếu có chỉ trong trường hợp suy giảm miễn dịch như khi nhiễm HIV, điều trị bằng hoá trị liệu hoặc bằng hoocmôn steroit. Nếu không có những liệu pháp cương quyết, hiện tượng nhiễm khuẩn lây lan rộng có thể gây chết người.
Chẩn đoán phức tạp
Việc chẩn đoán những bệnh liên quan đến nhiễm khuẩn như nêu trên rất phức tạp do chúng bắt đầu rất chậm và có triệu chứng giống hiện tượng nhiễm khuẩn da cục bộ. Tuy nhiên, cần nghĩ ngay đến nhiễm Mycobacterium khi chẩn đoán bệnh nhiễm khuẩn đối với người nuôi thủy sản và những người khác có tiếp xúc với cá, tôm, nhuyễn thể 2 mảnh vỏ và môi trường liên quan.
Việc nuôi cấy vi khuẩn này nhằm đưa ra chẩn đoán cuối cùng, nhưng có thể mất nhiều tuần do chúng phát triển rất chậm. Đôi khi cần phải cấy vi khuẩn ở nhiều vị trí khác nhau, hoặc kiểm tra tổ chức mô bị nhiễm khuẩn để thu mẫu nuôi cấy và kiểm tra hiển vi.
Điều trị
Việc điều trị những hiện tượng nhiễm khuẩn như trên gồm chỉ định dùng kháng sinh và dẫn lưu phẫu thuật và/hoặc cắt bỏ mô bị nhiễm khuẩn. Hiện chưa có một chế độ điều trị nào lư tưởng và liệu pháp chữa trị được thay đổi cho phù hợp với từng người bệnh và sự nhạy cảm đối với kháng sinh của từng cơ thể cụ thể.
Có thể trị bệnh bằng việc phẫu thuật cắt bỏ những vùng tổn thương nhỏ. Những can thiệp phẫu thuật cũng rất cần thiết để điều trị những hiện tượng nhiễm khuẩn sâu liên quan đến khớp nối và xương. Chế độ điều trị kháng sinh được đề xuất gồm tetracycline, quinolone, aminoglycoside, sulfonamit và rifampin.
Việc điều trị có thể kéo dài nhiều tháng v́ phản ứng thường có xu hướng chậm và hiện tượng tái phát có thể xảy ra nếu chế độ điều trị quá ngắn. Cần tiếp tục điều trị nhiều tuần sau khi vết thương khỏi hoàn toàn nhằm đảm bảo diệt toàn bộ vi khuẩn gây bệnh. Phần lớn các ca nhiễm khuẩn đều cần điều trị 3-5 tháng.
Hoạt động tích cực
Giảm thiểu mối nguy nhiễm khuẩn ở nơi làm việc đóng vai tṛ quan trọng trong việc pḥng ngừa nhiễm khuẩn. Những cảnh báo an toàn hợp lư và đầy đủ cần bao gồm cả việc tránh tiếp xúc những vết thương trên da với những vùng nước và vật liệu bị nhiễm khuẩn tiềm ẩn.
Với những cảnh báo hợp lư, có thể tránh được nhiễm khuẩn. Tuy nhiên, khi hiện tượng nhiễm khuẩn xảy ra, cần thông báo cho cơ quan y tế về nguy cơ tiềm ẩn nhiễm Mycobacterium và môi trường trong đó có chứa vi khuẩn, giúp việc chẩn đoán và điều trị kịp thời và phù hợp hơn.
H.T. lược dịch Global Aquaculture Advocate 1/2006 |